„Nie martw się, że dzieci nigdy cię nie słuchają. Martw się, że zawsze cię obserwują”. Słowa Roberta Fulghuma, autora książki „Wszystkiego, co naprawdę muszę wiedzieć, dowiedziałem się w przedszkolu”, mogą wywołać lęk u niejednego rodzica. Jednak nie o straszenie tu chodzi, ale o skłonienie do refleksji nad „ supermocą”, którą mamy jako rodzice, czyli nad modelowaniem zachowań naszych dzieci i właściwym z niej korzystaniem. W kontekście uczenia higieny cyfrowej ważne jest to, jak my dorośli używamy urządzeń ekranowych i w jakich sytuacjach sięgamy po smartfony.
Modelowanie jest procesem, w którym dzieci uczą się poprzez obserwację i naśladowanie zachowań dorosłych w ich otoczeniu. Jest też kluczowym mechanizmem teorii społecznego uczenia się, opisanej przez psychologa Alberta Bandurę, który zauważył, że dzieci przyswajają zachowania poprzez obserwację modeli – szczególnie tych, których darzą sympatią i zaufaniem. Współczesne badania dowodzą, że modelowanie emocjonalne jest równie silne, co behawioralne. Dzieci, które obserwują swoich opiekunów regulujących trudne emocje w zrównoważony i konstruktywny sposób (np. poprzez głęboki oddech), wykazują wyższy poziom samoregulacji emocji (Eisenberg et. al. 2010). Natomiast, gdy napięcie emocjonalne rozwiązujemy np. poprzez krzyk, dzieci uczą się, że emocje są raczej zagrożeniem niż informacją.
W kontekście modelowania zachowań z obszaru higieny cyfrowej, jeśli nasze dziecko często widzi, że w sytuacji stresowej lub konfliktowej chowamy się za ekranem smartfona i scrollujemy, może zapamiętać to jako sposób regulowania nieprzyjemnych emocji i w niedalekiej przyszłości postąpić w ten sam sposób… Młodzi bezbłędnie wyłapują brak spójności w zachowaniu i komunikacji dorosłych. Nie liczymy więc, że dziecko odłoży telefon 2h przed snem, jeśli widzi, że sami spędzamy przed ekranem cały wieczór. Dzieci uczą się widząc to, co robimy, ale również to, czego nie robimy w danej sytuacji. Jeżeli dziecko widzi, że czekając na nie przed szkołą „siedzimy w telefonie”, to mniej prawdopodobnie jest, że w sytuacji, gdy ono samo będzie musiało np. poczekać na autobus, wyciągnie zamiast smartfona książkę.
Dlaczego dzieci uczą się bardziej z tego, co widzą, niż z tego, co słyszą? Mózg dziecka „odbija” jak w lustrze emocje i zachowania rodzica. Dzieje się to m.in. za sprawą neuronów lustrzanych. Są to komórki nerwowe mózgu, które aktywują się zarówno wtedy, gdy sami wykonujemy jakąś czynność, jak i wtedy, kiedy widzimy, że robi to ktoś inny. U dzieci stanowią one biologiczny fundament nauki przez naśladowanie. Co ciekawe, neurony lustrzane nie tylko rejestrują ruch mięśni, ale też cel i intencję działania.
Jeśli chcesz, aby twoje dziecko używało urządzeń ekranowych w zdrowy sposób, to najlepszym sposobem będzie zadbanie o własną higienę cyfrową. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że dziecko poprzez obserwację Twoich zachowań związanych z korzystaniem z telefonu również wyrobi sobie dobre nawyki.
Szczególnie istotnym jest kontekst wspólnego spędzania czasu z dzieckiem oraz pokazywanie, jak można przeżywać go bez obecności smartfona. Oto kilka przykładów, co możemy robić, aby modelować u naszych dzieci (a jednocześnie wykształcić w nas samych) zdrowie zachowania z obszaru higieny cyfrowej:
- Jeśli bawisz się z dzieckiem, najlepiej odłóż telefon poza zasięg wzroku i wycisz powiadomienia z aplikacji, które nie wymagają Twojej natychmiastowej reakcji. Wszystko po to, żeby twój mózg znajdował przyjemność w zabawie z dzieckiem, a nie dążył tak aktywnie do sprawdzenia, jakie przyjemności przygotował dla niego smartfon.
- Nie przerywaj zabawy z dzieckiem lub rozmowy na wysyłanie wiadomości. Zobacz, czy możesz poczekać do końca tej czynności, jednocześnie mówiąc dziecku, co teraz będziesz robił. Tak, aby wiedziało, że telefon nie jest ważniejszy od niego.
- Zauważaj co robisz, gdy doświadczasz nudy lub gdy dłuży Ci się czas. Czy odruchowo nie sięgasz wtedy po telefon? Zastanów się, jaka może być wartość nudy i pomóż ją dostrzec dziecku.
- W czasie podróży lub oczekiwania na swoją kolej rozmawiaj z dzieckiem zamiast sięgać po ekran. Kieruj jego uwagę na to, co widać za oknem, podziwiajcie wspólnie przyrodę. Możecie też pobawić się w zauważanie kolorów, kształtów wokół Was.
- Ustalicie razem jedno miejsce w domu, gdzie wszyscy domownicy będą odkładać telefony na czas wspólnych aktywności, takich jak granie w planszówki, wspólne jedzenie posiłków, itp. W ten sposób Wasza uwaga będzie skupiona na sobie nawzajem, a nie rozpraszana powiadomieniami i samą obecnością telefonów.
- Zróbcie koszyczek aktywności offline. Wypiszcie na karteczkach przykłady tego, co można robić bez telefonu (np. przytulić się, pograć w piłkę, poczytać książkę), wrzućcie je do koszyczka i postawcie w widocznym miejscu. Zawsze, kiedy zauważycie, że w wolnej chwili chcecie sięgnąć po telefon, niech Wasza dłoń powędruje do koszyczka i przypomni sobie, co innego możecie zrobić. To pomoże też utrwalić w pamięci dziecka różne przykłady aktywności w ciągu dnia, po które może sięgnąć np. po szkole.
- Jeśli masz poczucie, że zbyt dużo czasu przeznaczasz na media społecznościowe, wyloguj się/usuń z telefonu aplikację i zrób sobie przerwę. Zamiast pisać wiadomości do bliskich i znajomych, zadzwoń lub spotkaj się online. A gdy widzisz, że Twoje dziecko zamiast umówić się z kolegami pisze z nimi na komunikatorach, zachęć je do spotkania na żywo.
Naturalnie, że nie jest łatwo być wzorem do naśladowania przez cały czas. Ale pamiętajmy, że nasza „supermoc” modelowania zachowań najmłodszych, w tym przypadku w obszarze zdrowego, bezpiecznego i rozsądnego korzystania z technologii, przyczyni się do budowania zdrowych nawyków cyfrowych zarówno naszych pociech jak i nas samych.
A jeśli chcesz przygotować dziecko do życia w sieci i szukasz mądrego towarzysza, to świetnym przewodnikiem w tej drodze będzie „Wychowanie prz ekranie”, książka Magdaleny Bigaj. Kupisz ją w sklepie Fundacji ICO na Patronite, dzięki czemu wesprzesz nasze działania statutowe.
